Երբ Արարատը փոքր էր, միշտ սիրով դիտում էր իր տատիկի հին լուսանկարները։ Տատիկի երիտասարդ տարիքի լուսանկարները միշտ նրան մի տեսակ հուզում էին։ Հեռանկարային տեսլականով նա համարյա կարող էր լսել այդ լուսանկարների պատմությունները, պատկերացնել, թե ինչպիսի կյանք էր ծավալվում մի քանի տասնամյակ առաջ։ Դրանով հանդերձ՝ նրան հետաքրքրում էին ոչ միայն տատիկի, այլև պապիկի ու նույնիսկ իրենց գյուղի հարյուր տարի առաջ ապրած մարդկանց նկարները։ Ինչպես կարելի էր չհիանալ այդ հին լուսանկարների ու պատմությունների մեջ, որ իմանար անցյալի մասին շատ ավելին, քան կարելի է երազել։ Մի օր նա տատիկից հարցրեց․
— Իսկ ինչո՞ւ են մեզ այնքան գրավում հին լուսանկարները և անցյալի իրերը։
Տատիկը ժպտաց ու պատասխանեց․
— Հաճախ մենք հետաքրքրվում ենք անցյալի մշակութային արժեքներով, որովհետև դրանք մեզ կապում են մեր նախնիների հետ։ Դրանք նման են փոքրիկ կապանքների, որ մեզ հիշեցնում են այն կյանքը, որը ապրել են նրանք։ Դա մի անբացատրելի զգացողություն է, երբ մենք նայում ենք հին երգերին, հագուստին կամ նկարներին։ Դրանք նույն կերպ ներկայացնում են ոչ միայն հին ոճերը, այլև մարդկանց մտածողությունն ու սրտի խորհուրդները։
Արարատը խորապես մտածեց դրա մասին։ Նա հիշեց այն ժամանակները, երբ դպրոցում լսում էր պատմություններ հայ մեծ գրողների ու բանաստեղծների մասին։ Կարծես թե նրանք նույն զգացողություններն էին փոխանցում՝ ազգային արժեքներ, մարդկային բարոյականություն, ու հենց այդ բառերը միշտ շոշափում էին սրտի խորքերից։ Դրանք մշտապես հիշեցնում էին նրան՝ ինչո՞ւ այդ արժեքները երբեք չեն կորցնում իրենց կարևորությունը։
Մի օր՝ երբ Արարատը դարձավ փոքր-ինչ ավելի մեծ, ուսուցչուհին պատմեց նրանց բանահյուսության մասին։ Նա բացատրեց, որ բանահյուսությունը ոչ թե միայն գրեթե մոռացված պատմություններ են, այլ այն ազգային հարստություն, որը սերունդների ընթացքում փոխանցվում է՝ ստեղծված ժողովրդի կողմից՝ ո՛չ մի գրողի, այլ հենց ժողովրդի հոգու կողմից։ Հենց բանահյուսությունն էր այն, որ ստեղծում էր կապերը տարբեր սերունդների միջև։ Ահա այսպես՝ նա սկսեց հասկանալ, թե որքան կարևոր է հարստությունը՝ որպես ժողովրդի ինքնության մաս։
Ուրեմն, երբ ուսուցչուհին նշեց այն իրադարձությունը, երբ հայ ժողովրդի էպոսը՝ «Սասնա ծռեր» կամ «Սասունցի Դավիթ», մեկնարկեց, Արարատը տասնամյակներ անց իր ինքնությունը գտավ այնտեղ։ Դավիթը, Սանասարը, Մեծ Մհերը, Փոքր Մհերը՝ բոլորը դարձել էին այն հերոսները, որոնց միջոցով ժողովուրդը արտահայտում էր իր հայրենիքի հանդեպ քաջությունը, սիրո մասին գաղափարները և այն գաղափարները, որոնք այսօր էլ կարևոր են։ Նա հասկացավ, որ Դավիթը՝ իր բոլոր քաջություններով ու մեծահոգությամբ, ոչ միայն մի հերոս է, այլ հայ ժողովրդի ամբողջական պատկերը։
— Ուրեմն՝ Սասունցի Դավիթը մեր ժողովրդի ամբողջությունը արտացոլող կերպար է, այնպես չէ՞, — հարցրեց Արարատը ուսուցչուհուն։
— Այո, Արարատ, — պատասխանեց ուսուցչուհին։ — Այդ էպոսում ամբողջ հայ ժողովուրդը էություն է գտնում։ Դավիթը այն հերոսն է, որի միջոցով մենք ճանաչում ենք մեր ժառանգությունը, պայքարը ու ուժը։
Իսկ Արարատը հասկացավ մի կարևոր բան՝ ամեն մի բանահյուսություն, ամեն մի պատմություն, ամեն մի նկար ու հագուստ պարունակում է մեր ժողովրդի կյանքը։ Որպեսզի վայելենք, այն պետք է պահպանենք և փոխանցենք այն սերունդներին։ Ժողովրդի ու նրա էպոսի միջև կապն այնքան բնական է, որ երբ խոսում ենք Սասնա ծռերի մասին, զգում ենք մեր ներքին ուժը ու պայքարը։ Դավիթը՝ իր բարի և մեծահոգի բնավորությամբ, թեև հերոս էր, սակայն ոչ ավելի հերոսական, քան մեր սեփական ազգային բարոյականությունն ու արժեքները։
Արարատը նաև հիշեց, որ այդ հերոսները ոչ միայն մարտական գծերով էին հայտնի, այլև նրանց բարոյական արժեքները՝ սիրով, հայրենասիրությամբ, ազնվությամբ ու մեծահոգությամբ։ Իսկ այդ նույն արժեքները, կարծես, դրոշների նման շարունակում էին բարձր պահվել բոլոր ժամանակներում։
Եվ այդպես, Արարատը մտածեց․ «Երբ անցյալի մշակույթը կապվում է ներկայի հետ, մենք ոչ միայն ավելի լավ հասկանում ենք մեր պատմությունը, այլ նաև մեր ապագան։ Մենք պետք է պահենք մեր մշակույթը, որպեսզի այն շարունակի ապրել սերունդների մեջ»։
Հարցեր և առաջադրանքներ (պատասխանների տեսքով)
- Ինչո՞վ են մեզ հետաքրքրում անցյալի մշակութային արժեքները։ Մեզ հետաքրքրում են այն, որովհետև դրանք կապում են մեզ մեր նախնիների հետ և օգնում հասկանալու՝ ինչպիսին էր նրանց կյանքը։ Այս արժեքներն, թե՛ նյութական, թե՛ հոգևոր, պատմում են մեր պատմությունը։
- Ի՞նչն է, ձեր կարծիքով, մշակութային արժեքների մշտապես հետաքրքրական մնալու գաղտնիքը։ Դրանք պահպանում են իրենց նշանակությունը, քանի որ արտացոլում են մարդկային բուն արժեքները՝ բարիությունը, սիրո և հայրենասիրության գաղափարները, որոնք երբեք չեն հնանում։
- Ի՞նչ է բանահյուսությունը։ Բանահյուսությունը ժողովրդական ստեղծագործությունն է, որի հեղինակը ժողովուրդն է՝ պարզ լեզվով հորինված ու փոխանցված պատմություններ ու երգեր։
- Ո՞րն է հայ ժողովրդի էպոսը։ Հայ ժողովրդի էպոսը «Սասնա ծռեր» կամ «Սասունցի Դավիթ» է։ Այն մեր ժողովրդի հերոսական պայքարի և ազգային արժեքների արտացոլումն է։
- Ի՞նչ կապ կա ժողովրդի և էպոսի միջև։ Էպոսը հայ ժողովրդի պատմությունն է՝ նրա արժեքների, պայքարի ու հաղթանակների արտացոլումը։ Ժողովուրդն ու էպոսը անմիջականորեն կապված են։
- Բնավորության ի՞նչ գծեր ունեն մեր էպոսի հերոսներ։ Սասնա ծռերի հերոսները քաջ, անվախ, բարեսիրտ և մեծահոգի են՝ մշտապես պայքարելով հայրենիքի ու ժողովրդի համար։